ورود به دنیای بورس ممکن است در ابتدا کمی پیچیده به نظر برسد؛ چرا که با انبوهی از واژهها و مفاهیم تخصصی مانند «شاخص کل»، «نسبت P/E»، «ارزش NAV» و «عرضه اولیه» روبرو میشوید. این اصطلاحات در واقع زبان مشترک معاملهگران و ابزار اصلی شما برای درک وضعیت بازار هستند.
هدف از تهیه این راهنما، سادهسازی و توضیح کاربردیترین مفاهیم بازار سرمایه است. ما تلاش کردهایم تا این واژگان را به گونهای بازگو کنیم که هنگام مشاهده تابلو معاملات بورس یا مطالعه گزارشهای تحلیلی، به راحتی جریان بازار را درک کنید و با اطمینان بیشتری تصمیم بگیرید.
- یادگیری اصطلاحات، اولین قدم برای تبدیل شدن از یک فرد تازهوارد به یک معاملهگر آگاه است.
- شناخت مفاهیم به شما کمک میکند تا اخبار واقعی را از شایعات بیاساس در فضای مجازی تشخیص دهید.
- این راهنما صرفا تئوری نیست و روی مفاهیمی تمرکز دارد که هر روز در پلتفرم معاملاتی با آنها سر و کار دارید.
- بدون دانستن این واژگان، استفاده از تحلیلهای بنیادی و تکنیکال امکانپذیر نخواهد بود.
بازار سرمایه چیست و چرا شناخت اصطلاحات بورسی مهم است؟
به گفته وبسایت jpmorgan، بازار سرمایه در واقع یک پل ارتباطی میان سرمایهگذاران و متفاضیان سرمایه است. در این بازار، شرکتهای بزرگ و دولتها برای انجام پروژههای بزرگ یا توسعه فعالیتهای خود به پول نیاز دارند؛ بنابراین داراییهایی مانند سهام یا اوراق بدهی را منتشر کرده و به مردم میفروشند تا سرمایه لازم را برای بلندمدت تامین کنند.
یادگیری این اصطلاحات دو مزیت اصلی دارد:
- درک درست گزارشهای مالی: شما میتوانید تحلیلهای اقتصادی و گزارشهای شرکتها را به درستی درک کنید و فریب اخبار نادرست را نخورید.
- تشخیص ریسکهای پنهان: با شناخت مفاهیمی مانند ارزش ذاتی (ارزش واقعی یک سهم) و مقایسه آن با قیمت بازار، متوجه میشوید که آیا یک سهم گران فروخته میشود یا فرصتی عالی برای خرید است. این کار مانع از ضررهای سنگین در بازار میشود.
بیشتر بدانید
نهادهای معتبر جهانی مانند بانک جهانی معتقدند که توسعه بازار سرمایه، کلید رشد اقتصادی کشورها است. این بازار باعث میشود پولهای راکد در دست مردم، به سمت تولید و صنعت هدایت شود که نتیجه آن اشتغالزایی و پیشرفت اقتصادی خواهد بود.
تفاوت بازار سرمایه با بازار پول
بسیاری از افراد تصور میکنند بازار سرمایه و بازار پول (مانند بانک) یکی هستند، اما این دو بازار در دو مورد اساسی با هم تفاوت دارند: «مدت زمان سرمایهگذاری» و «نوع داراییها».افق زمانی (مدت زمان)
- بازار پول: این بازار برای نیازهای مالی کوتاهمدت (معمولا کمتر از یک سال) طراحی شده است. تمرکز این بازار بر نقدشوندگی بالا است؛ یعنی شما هر زمان که بخواهید، باید بتوانید به پول خود دسترسی داشته باشید.
- بازار سرمایه: این بازار برای اهداف میانمدت و بلندمدت است. شرکتها و دولتها پول را برای پروژههای بزرگی میخواهند که چندین سال طول میکشد تا به سوددهی برسد.
نوع ابزارها و داراییها
- در بازار پول، ابزارهایی مانند سپردههای بانکی و گواهی سپرده رایج است.
- در بازار سرمایه، از ابزارهایی مانند سهام (خرید بخشی از مالکیت شرکت)، اوراق بدهی (قرض دادن پول به دولت یا شرکت در ازای سود) و صندوق های سرمایهگذاری استفاده میشود.
یک قاعده کلی در دنیای مالی وجود دارد:
هر چه قصد داشته باشید پول خود را برای مدت طولانیتری در بازاری نگه دارید، احتمال نوسان قیمت و ریسک بالاتر میرود. در مقابل، این صبر کردن معمولا پتانسیل کسب سود بیشتری را نسبت به بازارهای کوتاهمدت ایجاد میکند.
اصطلاحات مرتبط با ابزارهای مالی در بازار سرمایه
در این بخش، شما با ابزارهای اصلی و پرکاربرد بازار سرمایه آشنا خواهید شد.
سهام (Stock) چیست؟
به زبان ساده، سهام نشاندهنده مالکیت شما در یک شرکت است. وقتی شما سهام یک مجموعه را میخرید، در واقع بخشی از داراییها، سودها و حتی ضررهای آن شرکت را به اندازه سهم خود صاحب شدهاید.
در دنیای بورس، کل سرمایه یک شرکت به قطعات مساوی تقسیم میشود که به هر قطعه، یک سهم میگویند. با خرید هر سهم، شما به یک سهامدار تبدیل میشوید و در سرنوشت آن کسبوکار شریک خواهید بود.
سهام عادی
سهام عادی رایجترین نوع سهام است که اکثر مردم در بازار بورس معامله میکنند.
- حق رای: دارندگان سهام عادی میتوانند در مجمع عمومی شرکت شرکت کنند و در تصمیمگیریهای مهم (مثل انتخاب مدیران) حق رای داشته باشند.
- سود نقدی: پرداخت سود به سهامداران عادی تضمین شده نیست؛ یعنی اگر شرکت سود کمی داشته باشد یا بخواهد پول را صرف توسعه کند، ممکن است سودی به سهامداران پرداخت نشود.
سهام ممتاز
سهام ممتاز نوعی از سهام است که ویژگیهای آن ترکیبی از سهام عادی و اوراق بدهی است.
- اولویت در پرداخت: این سهامداران برای دریافت سود سالیانه نسبت به دارندگان سهام عادی اولویت دارند. حتی اگر شرکت ورشکسته شود، پس از تسویه بدهیها، حق این افراد قبل از سهامداران عادی پرداخت میشود.
- محدودیت در تصمیمگیری: در مقابل این امتیازات مالی، سهامداران ممتاز معمولا حق رای ندارند یا حق رای آنها بسیار محدودتر از سهامداران عادی است.
حق تقدم سهام
وقتی یک شرکت تصمیم میگیرد برای افزایش سرمایه، سهام جدید منتشر کند، ابتدا این فرصت را به سهامداران فعلی خود میدهد؛ به این فرصت حق تقدم سهام میگویند.
- هدف از حق تقدم: این کار به این دلیل انجام میشود که درصد مالکیت سهامداران قدیمی در شرکت حفظ شود و با ورود سهامداران جدید، قدرت آنها کم نشود.
- مزیت خرید: معمولا شرکتها این سهام جدید را با قیمتی کمتر از قیمت بازار به سهامداران خود پیشنهاد میدهند تا آنها را به سرمایهگذاری بیشتر تشویق کنند.
سوال: اگر از حق تقدم خود استفاده نکنیم، چه اتفاقی برای دارایی میافتد؟
پاسخ: در صورتی که تمایلی به استفاده از این حق نداشته باشید، دو اتفاق اصلی رخ میدهد:
- نخست اینکه درصد مالکیت شما در آن شرکت در مقایسه با گذشته کمتر میشود که اصطلاحا به آن رقیقشدن سهام میگویند.
- دوم اینکه شرکت معمولا این حق تقدمها را از طرف شما در بازار به فروش میرساند و مبلغ حاصل از فروش را (پس از کسر هزینهها) به حساب شما واریز میکند.
اوراق بدهی (Debt Securities) چیست؟
اوراق بدهی در واقع یک قرارداد میان سرمایهگذار و ناشر اوراق (دولت یا شرکتها) است. وقتی شما این اوراق را میخرید، در حقیقت پول خود را به آن سازمان قرض میدهید.
ناشر موظف است در زمانهای مشخص به شما سود پرداخت کند و در پایان دوره، کل مبلغ اصلی پول شما را بازگرداند. برخلاف سهام که شما را در سود و زیان شریک میکند، در اوراق بدهی سود شما معمولا از پیش تعیین شده و تضمین شده است.
اوراق مشارکت
این اوراق یکی از قدیمیترین ابزارهای مالی در ایران هستند. دولت یا شرکتها برای اجرای پروژههای بزرگ (مانند ساخت سد یا توسعه یک پالایشگاه) این اوراق را منتشر میکنند. دارندگان اوراق مشارکت در سود حاصل از آن پروژه شریک میشوند و معمولا در بازههای زمانی مشخص (مثلا هر ۳ ماه یکبار) سود علیالحساب دریافت میکنند.
اوراق خزانه اسلامی (اخزا)
این اوراق که به اختصار «اخزا» نامیده میشوند، توسط دولت منتشر میگردند.
تفاوت مهم اخزا با سایر اوراق در این است که دولت به آن سود ماهانه پرداخت نمیکند؛ بلکه این اوراق را با قیمتی کمتر از مبلغ اسمی (مثلا ۹۰ هزار تومان) به شما میفروشد و در سررسید، مبلغ کامل (مثلا ۱۰۰ هزار تومان) را به شما برمیگرداند. تفاوت این دو عدد، سود شما محسوب میشود. این اوراق از امنترین داراییهای بازار هستند چون ضامن آنها دولت است.
اوراق اجاره
این اوراق در دسته «صکوک» یا همان ابزارهای مالی اسلامی قرار میگیرند. در این روش، ناشر اوراق یک دارایی مشخص (مثل هواپیما یا ساختمان) را خریداری کرده و به شرکت متقاضی اجاره میدهد. سودی که سرمایهگذاران دریافت میکنند، در واقع همان اجاره بهایی است که بابت آن دارایی پرداخت میشود.
اوراق اجاره همیشه دارای یک پشتوانه فیزیکی و ملموس هستند.
اوراق مرابحه
اوراق مرابحه نیز از خانواده صکوک است و بر پایه خرید و فروش کالا طراحی شده است. زمانی که یک شرکت برای خرید مواد اولیه یا تجهیزات به پول نیاز دارد، این اوراق را منتشر میکند.
در واقع سرمایهگذاران با پول خود آن کالا را میخرند و به شرکت میفروشند و شرکت متعهد میشود پول کالا را به همراه یک سود مشخص در آینده به سرمایهگذاران بازگرداند.
بیشتر بدانید:
برای اینکه تفاوت این اوراق را با سهام همیشه به یاد داشته باشید، این فرمول ساده را در ذهن بسپارید:
خرید سهام = مالکیت: شما صاحب بخشی از شرکت میشوید.
خرید اوراق بدهی = طلبکاری: شما از شرکت یا دولت طلبکار هستید و آنها موظفند بدهی خود را به شما بپردازند.
صندوقهای قابل معامله (ETF) چیست؟
عبارت ETF مخفف «Exchange-Traded Fund» به معنای صندوقی است که درست مانند یک سهم عادی، در ساعات معاملاتی بورس خرید و فروش میشود.
به جای اینکه شما وقت بگذارید و چندین سهم یا دارایی مختلف را تکتک بخرید، با خرید واحدهای یک صندوق ETF، در واقع صاحب مجموعهای (سبدی) از داراییهای مختلف میشوید که توسط تیمهای حرفهای مدیریت میشود. این کار باعث میشود ریسک شما کاهش یابد زیرا تمام پول خود را روی یک گزینه سرمایهگذاری نکردهاید.
ETF سهامی
این صندوقها بخش بزرگی از پول خود را در سهام شرکتهای مختلف سرمایهگذاری میکنند.
- ویژگی: چون تمرکز این صندوقها بر بازار سهام است، پتانسیل سودآوری بالایی دارند.
- ریسک: به همان نسبت، نوسانات قیمتی آنها زیاد است و ریسک بالاتری نسبت به سایر صندوقها دارند. این گزینه برای افرادی با دید سرمایهگذاری بلندمدت مناسب است.
ETF درآمد ثابت
سرمایه این صندوقها عمدتا در داراییهای امن مانند اوراق مشارکت، اوراق بدهی و سپردههای بانکی قرار میگیرد.
- ویژگی: نوسان قیمت در این صندوقها بسیار کم و ناچیز است.
- ریسک: این صندوقها ریسک بسیار پایینی دارند و برای افرادی که به دنبال یک سود منظم، پیشبینی شده و امن هستند، بهترین انتخاب محسوب میشوند.
ETF مختلط
این صندوقها حد وسط «سهامی» و «درآمد ثابت» هستند و تلاش میکنند تعادلی میان ریسک به سود ایجاد کنند.
- ویژگی: مدیر صندوق بخشی از پول را در سهام (برای کسب سود بیشتر) و بخشی را در اوراق درآمد ثابت (برای امنیت بیشتر) سرمایهگذاری میکند.
- ریسک: ریسک این صندوقها متوسط است و برای افرادی مناسب است که نه ریسکگریز مطلق هستند و نه میخواهند تمام سرمایه خود را در معرض نوسانات شدید بازار سهام قرار دهند.
سوال: خرید واحدهای یک ETF بهتر است یا اینکه خود مستقیما چند سهم مختلف بخریم؟
پاسخ: خرید ETF برای اکثر افراد (به ویژه مبتدیها) مناسبتر است، زیرا با یک خرید ساده، صاحب یک سبد متنوع از داراییها میشوید و مدیریت آن بر عهده متخصصان است. اما خرید مستقیم سهم نیازمند دانش فنی، تحلیل مداوم و صرف زمان زیاد برای مدیریت هر سهم به صورت جداگانه است. انتخاب نهایی به میزان تخصص و زمانی که میتوانید صرف بازار کنید، بستگی دارد.
گواهی سپرده چیست؟
گواهی سپرده در واقع سندی است که نشان میدهد شما مقدار مشخصی پول یا کالا را در یک محل معتبر (مانند بانک یا انبار رسمی) امانت گذاشتهاید.
- گواهی سپرده بانکی: نوعی سپردهگذاری مدتدار در بانک است. شما پول خود را برای زمانی مشخص در بانک میگذارید و بانک متعهد میشود سود مشخصی را به شما پرداخت کند.
- گواهی سپرده کالایی: این ابزار در بورس کالا بسیار پرکاربرد است. وقتی کشاورز یا تولید کننده، کالای خود (مانند سکه طلا، زعفران یا برنج) را به انبارهای مورد تایید بورس میسپارد، سندی به نام گواهی سپرده کالایی دریافت میکند. شما میتوانید این قبض انبار را مانند سهام در بورس خرید و فروش کنید بدون اینکه نیاز باشد کالا را به صورت فیزیکی جابهجا کنید.
واحد سرمایهگذاری چیست؟
همانطور که کوچکترین واحد مالکیت در یک شرکت «سهم» نام دارد، کوچکترین واحد مالکیت در یک صندوق سرمایهگذاری نیز «واحد» یا «یونیت» نامیده میشود. وقتی شما در یک صندوق پول میگذارید، به تناسب سرمایه به شما تعدادی واحد تعلق میگیرد.
ارزش این واحدها بر اساس مفهومی به نام NAV (خالص ارزش داراییها) محاسبه میشود. اگر ارزش داراییهای داخل صندوق (مانند سهام یا اوراقی که صندوق خریده) گران شود، قیمت هر واحد شما هم افزایش مییابد.
اوراق مشتقه (Derivatives) چیست؟
اوراق مشتقه ابزارهای مالی پیچیدهای هستند که خود به تنهایی ارزشی ندارند؛ بلکه ارزش آنها از یک دارایی دیگر که به آن دارایی پایه میگویند (مانند طلا، نفت، دلار یا حتی شاخص بورس) گرفته میشود. در واقع شما خود کالا را نمیخرید، بلکه قراردادی را معامله میکنید که روی آن کالا بسته شده است.
قرارداد آتی (Futures)
در قرارداد آتی، خریدار و فروشنده متعهد میشوند که یک دارایی مشخص (مثلا زعفران یا سکه) را در یک تاریخ معین در آینده و با قیمتی که همین امروز توافق کردهاند، معامله کنند.
مثال:
شما امروز قرارداد میبندید که دو ماه دیگر سکه را به قیمت امروز بخرید. اگر دو ماه بعد قیمت سکه گران شود، شما سود کردهاید چون کالا را به قیمت ارزان گذشته میخرید.
اختیار معامله (Options)
اختیار معامله به شما حق خرید یا فروش یک دارایی را میدهد، اما برخلاف قرارداد آتی، هیچ اجباری در کار نیست.
- شما مبلغی را پرداخت میکنید تا این حق را داشته باشید که اگر قیمتها در آینده به سود شما بود، معامله را انجام دهید.
- اگر قیمتها به ضرر شما پیش رفت، میتوانید از حق خود استفاده نکنید و تنها مبلغ ناچیزی که بابت خرید این حق پرداخته بودید را از دست بدهید.
اصطلاحات مرتبط با تحلیل و ارزیابی سهام
در این بخش یاد میگیرید با مفاهیمی مانند ارزش ذاتی و ارزش بازار، نسبتهای مالی و ابزارهای تحلیل، سهام را واقعبینانهتر ارزیابی کنید.
ارزش ذاتی (Intrinsic Value) چیست؟
ارزش ذاتی در واقع همان ارزش واقعی و حقیقی یک دارایی یا سهم است. این ارزش بر اساس بررسیهای دقیق و کارشناسی روی عوامل بنیادی شرکت تعیین میشود؛ عواملی مانند میزان سودآوری، داراییهای فیزیکی، بدهیها و پتانسیل رشد شرکت در آینده.
به زبان ساده، ارزش ذاتی به ما میگوید که این شرکت واقعا چقدر میارزد، فارغ از اینکه امروز در بازار به چه قیمتی معامله میشود.
ارزش بازار (Market Value) چیست؟
ارزش بازار قیمتی است که همین حالا در تابلوی بورس مشاهده میکنید و معاملهگران بر سر آن توافق کردهاند. این عدد ممکن است تحت تاثیر هیجانات، اخبار یا تقاضای زیاد، بسیار بیشتر یا کمتر از ارزش واقعی شرکت باشد.
علاوه بر این، اصطلاح ارزش بازار شرکت (Market Cap) نیز بسیار پرکاربرد است؛ این عدد از ضرب «قیمت روز هر سهم» در «تعداد کل سهام شرکت» به دست میآید و نشاندهنده وزن و بزرگی آن شرکت در بازار بورس است.
تحلیل بنیادی (Fundamental Analysis) چیست؟
تحلیل بنیادی یا فاندامنتال روشی است که در آن سرمایهگذار تلاش میکند با بررسی دقیق وضعیت مالی شرکت و شرایط اقتصادی کشور، ارزش واقعی یک سهم را محاسبه کند.
در این روش، شما به جای توجه به نمودارها، به سراغ صورتهای مالی، میزان فروش، سودآوری و اخبار مدیریتی شرکت میروید تا متوجه شوید آیا سهم زیر قیمت واقعی خود معامله میشود یا خیر.
EPS (سود هر سهم) چیست؟
EPS یا سود هر سهم مخفف عبارت “Earnings Per Share” است. اگر کل سودی را که یک شرکت در طول سال به دست آورده است، بر تعداد کل سهام آن تقسیم کنیم، عددی به دست میآید که به آن EPS میگویند.
این عدد نشان میدهد که به ازای هر یک سهمی که شما دارید، شرکت چقدر سود خالص ساخته است. هرچه این عدد بیشتر باشد، معمولا نشاندهنده سودآوری بهتر شرکت است.
DPS (سود تقسیمی) چیست؟
پس از آنکه شرکت سود خود (EPS) را محاسبه کرد، در مجمع عمومی تصمیم میگیرد که چه مقداری از آن را بین سهامداران تقسیم کند. به آن بخشی از سود که به صورت نقد به حساب سهامداران واریز میشود، DPS یا سود تقسیمی میگویند.
نکته:
همیشه تمام EPS بین سهامداران تقسیم نمیشود؛ گاهی شرکت بخشی از سود را برای طرحهای توسعهای پیش خود نگه میدارد.
نسبت P/E چیست؟
نسبت P/E از تقسیم «قیمت سهم» بر «سود هر سهم (EPS)» به دست میآید. P/E به زبان ساده به ما میگوید که سرمایهگذاران حاضرند به ازای هر ۱ ریال سودی که شرکت میسازد، چند ریال پرداخت کنند. همچنین این عدد نشان میدهد که چقدر زمان میبرد تا اصل سرمایه شما از محل سودهای شرکت بازگردد.
نسبت P/B چیست؟
این نسبت از تقسیم «قیمت بازار سهم» بر «ارزش دفتری» آن به دست میآید. ارزش دفتری یعنی اگر شرکت همین امروز تعطیل شود و تمام داراییهایش فروخته و بدهیهایش پرداخت شود، به هر سهم چقدر پول میرسد. این نسبت معمولا در تحلیل بانکها و شرکتهای سرمایهگذاری که داراییهای نقدشونده زیادی دارند، بسیار اهمیت دارد.
سوال: آیا بالا بودن نسبت P/E همیشه به این معناست که سهم گران شده و نباید آن را خرید؟
پاسخ: خیر، لزوما اینطور نیست. گاهی بالا بودن P/E نشاندهنده این است که بازار به آینده آن شرکت بسیار امیدوار است و انتظار دارد سود شرکت در آینده جهش بزرگی داشته باشد. برای قضاوت درست، همیشه باید P/E یک شرکت را با میانگین P/E سایر شرکتهای همگروه (همصنف) خودش مقایسه کرد.
تحلیل تکنیکال (Technical Analysis) چیست؟
تحلیل تکنیکال روشی برای پیشبینی قیمتهای آینده بر اساس بررسی رفتار گذشته بازار است. در این روش، تحلیلگر کاری به اخبار، سودآوری شرکت یا وضعیت اقتصادی ندارد؛ بلکه تنها با نگاه کردن به «نمودار قیمت» و «حجم معاملات»، تلاش میکند متوجه شود که خریداران و فروشندگان در چه قیمتهایی تمایل به معامله دارند.
فرض اصلی این است که تمام اطلاعات و اخبار قبلا در قیمت روی نمودار تاثیر خود را گذاشتهاند و الگوهای رفتاری انسانها در بازار همواره تکرار میشوند.
حمایت و مقاومت
دو مفهوم حمایت و مقاومت مانند سقف و کف یک اتاق عمل میکنند که قیمت را در میان خود نگه میدارند:
- حمایت (Support): سطحی از قیمت است که در آن تمایل به خرید بسیار زیاد میشود. در واقع وقتی قیمت به این ناحیه میرسد، انگار به یک کف محکم برخورد کرده و دوباره به سمت بالا پرتاب میشود.
- مقاومت (Resistance): سطحی است که در آن تمایل به فروش زیاد میشود. وقتی قیمت به این ناحیه میرسد، مانند این است که به یک سقف برخورد کرده و اجازه رشد بیشتر به آن داده نمیشود.
روند (Trend)
روند در واقع جهت کلی حرکت قیمت را نشان میدهد. قیمتها هیچگاه در یک خط مستقیم حرکت نمیکنند، بلکه به صورت موجی جابهجا میشوند. روندها به سه دسته تقسیم میشوند:
- روند صعودی: زمانی که قیمت قلههای بالاتر و درههای بالاتری میسازد.
- روند نزولی: زمانی که قیمت قلههای پایینتر و درههای پایینتری ایجاد میکند.
- روند خنثی (رنج): زمانی که قیمت در یک محدوده مشخص و بدون جهت خاصی نوسان میکند.
الگوهای قیمتی
الگوها شکلهای خاصی هستند که بر روی نمودار ظاهر میشوند و به تحلیلگر هشدار میدهند که احتمالا جهت قیمت در آینده چه خواهد بود. این الگوها نتیجه تکرار رفتارهای روانی معاملهگران در طول زمان هستند.
برای مثال، برخی الگوها نشاندهنده این هستند که روند فعلی قرار است ادامه یابد و برخی دیگر هشدار میدهند که روند در حال تغییر است.
شاخصهای ریسک و بازده
شاخصهای ریسک و بازده به سرمایهگذار کمک میکنند تا پیش از ورود به یک معامله، بسنجد که در قبال سودی که به دست میآورد، چه میزان ریسک را میپذیرد.
NPV (ارزش فعلی خالص)
ارزش فعلی خالص (Net Present Value) ابزاری برای تصمیمگیری درباره سودآور بودن یک پروژه یا خرید یک دارایی است. مفهوم اصلی آن بر این پایه است که «ارزش یک تومان امروز، بیشتر از ارزش یک تومان در آینده است».
در این روش، تمام پولهایی که قرار است در آینده از یک سرمایهگذاری به دست بیاید را به ارزش «همین امروز» تبدیل کرده و هزینههای اولیه را از آن کم میکنند.
نتیجه:
اگر NPV مثبت باشد، یعنی آن سرمایهگذاری سودآور است و ارزش وقتگذاری دارد.
ضریب بتا (Beta)
ضریب بتا نشاندهنده میزان حساسیت و نوسان یک سهم در مقایسه با کل بازار (شاخص کل) است.
- بتای ۱: یعنی نوسان سهم دقیقا با بازار هماهنگ است.
- بتای بیشتر از ۱: یعنی سهم نوسانیتر از بازار است؛ اگر بازار ۱۰ درصد رشد کند، این سهم ممکن است ۱۵ درصد رشد کند (و برعکس در سقوط).
- بتای کمتر از ۱: یعنی سهم آرامتر و کمریسکتر از بازار حرکت میکند.
انحراف معیار
در دنیای بورس، انحراف معیار ابزاری برای اندازهگیری ریسک است. این شاخص نشان میدهد که بازدهی یک سهم چقدر از میانگین خود فاصله میگیرد.
- هرچه انحراف معیار بالاتر باشد، یعنی قیمت سهم حرکات پیشبینینشده و پراکنده زیادی دارد که به معنای ریسک بالاتر است.
- انحراف معیار پایین نشاندهنده ثبات بیشتر و قابل پیشبینی بودن حرکت قیمت است.
بیشتر بدانید
یک اصل طلایی در بورس وجود دارد: «ابتدا بقا، سپس سود». پیش از آنکه به فکر کسب سودهای نجومی باشید، باید یاد بگیرید که چگونه از دارایی خود محافظت کنید.
برای این کار، یادگیری مفهوم اندازه موقعیت معاملاتی (Position Sizing) ضروری است؛ یعنی بدانید در هر معامله دقیقا چه درصدی از کل پول را وارد کنید تا با یک اشتباه، کل سرمایه شما از بین نرود.
اصطلاحات مرتبط با عملیات و معاملات در بورس
برای فعالیت در بازار سرمایه، ابتدا باید با ابزارها و مفاهیمی که هر روز در صفحه معاملات با آنها روبرو میشوید، آشنا شوید.
نماد بورسی چیست؟
نماد بورسی در واقع یک نام اختصاری و کوتاه است که برای شناسایی راحتتر شرکتها در بورس استفاده میشود. به جای استفاده از نام کامل شرکتهای طولانی، از ترکیبی از حروف استفاده میشود که معمولا حرف اول آن نشاندهنده صنعت آن شرکت است.
مثال:
نماد «فولاد» متعلق به شرکت فولاد مبارکه اصفهان است. این نمادها مانند کد ملی شرکتها در سامانه معاملات عمل میکنند.
تابلو معاملات چیست؟
تابلو معاملات همان صفحهای است که تمام اتفاقات زنده و لحظهای یک سهم را به شما نشان میدهد. این صفحه شامل اطلاعات حیاتی زیر است:
- قیمت لحظهای: قیمتی که آخرین معامله با آن انجام شده است.
- حجم معاملات: تعداد سهامی که در آن روز خرید و فروش شده است.
- صف خرید و فروش: لیست قیمتهایی که خریداران و فروشندگان در انتظار معامله هستند.
- ارزش معاملات: کل مبلغ پولی که در آن روز روی آن سهم جابهجا شده است.
شاخص کل بورس چیست؟
شاخص کل مانند یک دماسنج برای کل بازار عمل میکند. این عدد نشاندهنده میانگین تغییرات قیمت و سود سهام در بورس است.
نکته مهم این است که در شاخص کل، شرکتهای بزرگتر (مانند پتروشیمیها یا بانکهای بزرگ) اثر بیشتری بر روی عدد شاخص دارند. به همین دلیل اگر چند شرکت بسیار بزرگ رشد کنند، شاخص کل مثبت میشود، حتی اگر بسیاری از شرکتهای کوچک منفی باشند.
سوال: چرا گاهی اوقات با اینکه شاخص کل مثبت و سبز است، اما قیمت سهم من کاهش مییابد؟
پاسخ: این اتفاق کاملا طبیعی است. چون شاخص کل «وزنی-ارزشی» است، مثبت بودن آن لزوما به معنای رشد همه سهمها نیست؛ بلکه نشان میدهد که مجموع شرکتهای بزرگ بازار (لیدرها) وضعیت خوبی داشتهاند و توانستهاند عدد شاخص را بالا ببرند، در حالی که ممکن است سهم شما در مسیر دیگری حرکت کند.
شاخص هموزن چیست؟
شاخص هموزن تصویر واقعیتری از عموم بازار ارائه میدهد. در محاسبه این شاخص، اندازه شرکتها فرقی ندارد؛ یعنی یک شرکت کوچک ساختمانی دقیقا همانقدری روی شاخص اثر میگذارد که بزرگترین پالایشگاه کشور اثر دارد.
نکته:
وقتی شاخص هموزن مثبت است، یعنی اکثر شرکتهای بازار (فارغ از بزرگ یا کوچک بودن) در حال رشد هستند.
شاخص تعدیل شده چیست؟
شاخصهای تعدیل شده به گونهای محاسبه میشوند که اثر اتفاقاتی مانند تقسیم سود نقدی یا افزایش سرمایه را در خود نشان دهند.
به زبان ساده، این شاخصها بازدهی واقعی سرمایهگذار را نشان میدهند؛ یعنی هم تغییر قیمت سهم و هم سودی که شرکت به صورت نقدی پرداخت کرده است را در عدد نهایی لحاظ میکنند تا تصویر دقیقتری از سودآوری کل بازار به دست آید.
عرضه اولیه (IPO) چیست؟
عرضه اولیه زمانی رخ میدهد که یک شرکت برای اولین بار سهام خود را در بازار بورس به عموم مردم میفروشد. در این مرحله، شرکت از یک «شرکت خاص و جزی» به یک «شرکت عمومی» تبدیل میشود.
معمولا چون قیمت عرضه اولیه توسط کارشناسان تعیین میشود و شرکت تمایل دارد سرمایهگذاران را جذب کند، این خریدها در ابتدا با استقبال زیادی روبرو شده و پتانسیل رشد خوبی دارند.
قیمت پایانی و قیمت آخرین معامله چه تفاوتی دارند؟
این دو مفهوم برای تحلیلگران بسیار مهم هستند و تفاوت ظریفی با هم دارند:
- قیمت آخرین معامله: همانطور که از نامش پیداست، قیمتی است که همین لحظه آخرین معامله سهم با آن انجام شده است. این قیمت مدام در حال تغییر است.
- قیمت پایانی: این قیمت در واقع میانگین قیمتهای معامله شده در طول کل روز است. اهمیت آن در این است که مبنای قیمت شروع بازار در روز بعد قرار میگیرد. در بازار بورس ایران، برای اینکه قیمت پایانی تغییر کند، باید حجم مشخصی از سهم معامله شود که به آن «حجم مبنا» میگویند.
حجم مبنا چیست و چرا اهمیت دارد؟
حجم مبنا یک قانون کنترلی است تا از تغییرات ناگهانی و کاذب قیمت جلوگیری کند. این قانون میگوید برای اینکه قیمت یک سهم بتواند به اندازه حداکثر میزان مجاز (مثلا ۵ درصد) رشد یا افت کند، باید تعداد مشخصی از آن سهم در طول روز معامله شود.
چرا مهم است؟ اگر حجم معاملات بسیار کم باشد، قیمت پایانی سهم تغییر زیادی نمیکند. این کار باعث میشود که قیمت سهم با معامله شدن تنها چند عدد سهم، به صورت غیرواقعی بالا یا پایین نرود.
دامنه نوسان چیست؟
بورس برای جلوگیری از هیجانات شدید و محافظت از سرمایه مردم، اجازه نمیدهد قیمت یک سهم در یک روز بیش از یک مقدار مشخص (مثلا مثبت ۵ یا منفی ۵ درصد) تغییر کند. به این بازه قیمتی، دامنه نوسان میگویند. این ابزار کمک میکند تا اگر خبر ناگهانی منتشر شد، قیمت سهم در یک لحظه به صفر نرسد یا بیرویه گران نشود.
صف خرید و صف فروش چیست؟
وقتی به دلیل دامنه نوسان، قیمت به سقف یا کف خود میرسد، صف ایجاد میشود:
- صف خرید: زمانی که همه میخواهند بخرند اما کسی حاضر به فروش در آن قیمت نیست. سفارشها در بالاترین قیمت ممکن روز پشت سر هم چیده میشوند.
- صف فروش: زمانی که همه میخواهند سهم خود را بفروشند اما خریداری وجود ندارد. در این حالت قیمت سهم به پایینترین حد مجاز روز رسیده است.
توقف و بازگشایی نماد چیست؟
گاهی اوقات ناظر بازار اجازه معامله یک سهم را نمیدهد و نماد آن شرکت به اصطلاح بسته میشود. این اتفاق معمولا به دلایل زیر رخ میدهد:
- افشای اطلاعات با اهمیت: وقتی شرکت خبر مهمی (مثل قرارداد جدید یا سود جدید) دارد.
- برگزاری مجمع: برای تصمیمگیری درباره سود یا تغییرات مدیریتی.
- نوسان شدید: وقتی قیمت سهم به صورت غیرعادی جابهجا شود. پس از اینکه اطلاعات لازم به بازار داده شد، نماد دوباره بازگشایی شده و معاملات از سر گرفته میشود.
اصطلاحات مرتبط با سرمایهگذاری غیرمستقیم
در این بخش با روشهای سرمایهگذاری غیرمستقیم آشنا میشوید تا بدون انتخاب مستقیم سهم، ریسک را بهتر مدیریت کنید.سرمایهگذاری غیرمستقیم چیست؟
در این روش، شما مدیریت پول خود را به متخصصان مالی میسپارید. به جای اینکه شخصا به خرید و فروش تکتک سهام بپردازید، سرمایه خود را در اختیار صندوقها یا شرکتهای سبدگردان قرار میدهید. آنها با دانش و ابزارهایی که دارند، بهترین داراییها را برای شما خریداری کنند. این مسیر ریسک خطاهای ناشی از بیتجربگی را به شدت کاهش میدهد.صندوقهای سرمایهگذاری مشترک
این صندوقها پولهای خرد افراد مختلف را جمعآوری کرده و یک سرمایه بزرگ تشکیل میدهند. سپس بر اساس سندی به نام امیدنامه (که اهداف صندوق در آن نوشته شده)، آن پول را در بازارهای مختلف سرمایهگذاری میکنند. ارزش دارایی شما در این صندوقها با نوسان قیمت داراییهای داخل آن (NAV) تغییر میکند.صندوق درآمد ثابت
صندوقهای درآمد ثابت امنترین نوع صندوق هستند. آنها بخش بزرگی از پول را در اوراق مشارکت و سپردههای بانکی سرمایهگذاری میکنند. اگر به دنبال سودی کمی بیشتر از بانک اما با امنیت بسیار بالا هستید، این صندوقها مناسب شما هستند.صندوق سهامی
صندوقهای سهامی بیشتر پول خود را در بورس و خرید سهام شرکتها صرف میکنند. به همین دلیل، پتانسیل سودآوری بسیار بالایی دارند، اما در مقابل، نوسان و ریسک آنها نیز زیاد است و برای دیدگاه بلندمدت توصیه میشوند.صندوق مختلط
این صندوقها راه میانه را انتخاب کردهاند. مدیر صندوق ترکیبی از سهام و اوراق درآمد ثابت را میخرد تا هم از سود بازار بورس بهرهمند شود و هم در زمان ریزش بازار، بخش درآمد ثابت از کل سرمایه محافظت کند.ETF
همانطور که پیشتر اشاره شد، ETFها صندوقهایی هستند که واحدهای آنها را میتوانید درست مثل یک سهم، در ساعت معاملات بورس بخرید یا بفروشید.سبدگردانی چیست؟
سبدگردانی یک خدمات اختصاصیتر است. در این روش، شما با یک شرکت رسمی قرارداد میبندید و آنها بر اساس میزان ریسکپذیری و سرمایه شما، یک سبد دارایی منحصر به فرد برای شما میسازند و مدیریت میکنند. (معمولا برای مبالغ سرمایهگذاری بالاتر استفاده میشود).پرتفوی (Portfolio) چیست؟
پرتفوی یا همان «سبد دارایی»، مجموعه تمام داراییهای مالی شماست. وقتی مقداری سهام، کمی اوراق بدهی و چند واحد از یک صندوق را دارید، به مجموع اینها پرتفوی میگویند. هدف از تشکیل پرتفوی این است که تمام تخممرغهای خود را در یک سبد نچینید.تنوعبخشی (Diversification) چیست؟
تنوعبخشی به پورتفوی یعنی پخش کردن سرمایه در صنایع و داراییهای مختلف. برای مثال، اگر تمام پول خود را فقط سهم خودرویی بخرید و صنعت خودرو دچار مشکل شود، کل پول شما به خطر میافتد؛ اما با تنوعبخشی، سود یک بخش میتواند ضرر بخش دیگر را جبران کند.ارزش خالص داراییها (NAV) چیست؟
NAV در واقع قیمت واقعی و ملموس هر واحد از صندوق است. برای محاسبه آن، ارزش روز تمام داراییهای صندوق را جمع کرده، بدهیها را از آن کم میکنند و بر تعداد کل واحدهای صندوق تقسیم میکنند. این عدد نشان میدهد که هر واحد صندوق واقعا چقدر میارزد.ارزش داراییهای تحت مدیریت (AUM) چیست و چه کاربردی دارد؟
AUM نشاندهنده بزرگی و اعتبار یک نهاد مالی است. این عدد مجموع کل پولی است که مردم به آن صندوق یا سبدگردان سپردهاند. هرچه AUM بالاتر باشد، معمولا نشاندهنده اعتماد بیشتر سرمایهگذاران به آن مجموعه است.نتیجهگیری
آشنایی با مهمترین اصطلاحات بورس، فراتر از حفظ کردن ساده تعاریف است. هدف اصلی این است که بدانید هر یک از این مفاهیم در چه زمانی و چگونه به شما در گرفتن یک تصمیم مالی درست کمک میکنند. برای آنکه در این مسیر به موفقیت پایدار برسید، پیشنهاد میشود یادگیری خود را بر سه پایه اصلی متمرکز کنید:- تحلیل بنیادی: برای انتخاب شرکتهای ارزشمند و سودده.
- تحلیل تکنیکال: برای پیدا کردن بهترین زمان و قیمت برای ورود یا خروج.
- مدیریت سرمایه و مدیریت ریسک: که از همه موارد مهمتر است و ضامن بقای شما در فراز و نشیبهای بازار محسوب میشود.
