اگر میخواهید بدانید پولی که وارد بازار میکنید دقیقا چه مسیری را طی میکند، کجا به خدمت تولید درمیآید و کجا در جریان نقدینگی دست به دست میشود، باید با دو نیمه متفاوت اما مکمل بازار آشنا شوید. شناخت بازار اولیه و ثانویه، به شما کمک میکند تا نه تنها بر موج نوسانات سوار شوید، بلکه از امنیت و هدفمندی دارایی خود نیز اطمینان حاصل کنید.
- بازار اولیه بستری برای انتشار اوراق جدید و جذب مستقیم سرمایه توسط شرکتها و دولتها است.
- بازار ثانویه محل خرید و فروش مجدد اوراق میان سرمایهگذاران است که بدون دخالت ناشر انجام میشود.
- تمایز این دو بازار در نوع عرضه، دریافت کننده وجه و نحوه قیمتگذاری بر پایه عرضه و تقاضا است.
بازار اولیه چیست و چرا اهمیت دارد؟
بازار اولیه در حقیقت نقطه تولد داراییهای مالی است. طبق تعاریف Investopedia، این بازار مکانی است که اوراق بهادار (مانند سهام یا اوراق بدهی) برای اولینبار ایجاد شده و به عموم عرضه میشوند.
در واقع، هر دارایی مالی پیش از آنکه در دست مردم خرید و فروش شود، ابتدا باید از ایستگاه بازار اولیه عبور کند.
هدف اصلی از ایجاد این بازار، تامین نقدینگی است. شرکتها برای آنکه بتوانند کارخانههای خود را توسعه دهند یا پروژههای جدیدی را اجرا کنند، به سرمایه کلان نیاز دارند. بازار اولیه این فرصت را به آنها میدهد تا با فروش بخشی از مالکیت خود (سهام) یا استقراض از مردم (اوراق بدهی)، پول مورد نیاز خود را جمعآوری کنند.
بیشتر بدانید:
بسیاری از افراد تصور میکنند بازار اولیه فقط مربوط به سهام است، اما واقعیت این است که این بازار گستردگی بیشتری دارد. دولتها برای جبران کسری بودجه یا ساخت پروژههای ملی و شرکتها برای تامین مالی کوتاهمدت، از این بازار برای انتشار انواع اوراق بدهی (مانند اوراق مشارکت یا صکوک) نیز استفاده میکنند.
انواع اوراق بهادار و داراییهای قابل معامله در بازار اولیه
در بازار اولیه معمولا با چهار دستهبندی اصلی از داراییها روبرو هستیم که هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند:
۱. سهام جدید شرکتها (عرضه عمومی اولیه)
این نوع سهام شناخته شدهترین بخش بازار اولیه است. زمانی که یک شرکت تصمیم میگیرد برای اولین بار بخشی از مالکیت خود را به عموم مردم واگذار کند، وارد فرآیند عرضه اولیه میشود. با این کار، شرکت به مبالغ کلانی دست پیدا میکند و مردم نیز به جمع سهامداران آن شرکت میپیوندند.
۲. افزایش سرمایه و حق تقدمها
گاهی شرکتی که قبلا در بورس بوده، تصمیم میگیرد سرمایه خود را باز هم افزایش دهد. در این مرحله، شرکت سهام جدیدی ایجاد میکند و ابتدا به سهامداران فعلی خود فرصتی به نام «حق تقدم» میدهد.
این یعنی سهامداران قبلی در اولویت هستند تا سهام جدید را (معمولا با قیمتی کمتر از بازار) بخرند تا درصد مالکیت آنها در شرکت حفظ شود.
۳. عرضه خصوصی
همه اوراق بهادار در بازار اولیه به عموم مردم فروخته نمیشوند. در عرضه خصوصی، شرکت یا دولت اوراق خود را به جای عموم مردم، به صورت مستقیم به گروه محدودی از سرمایهگذاران بزرگ و حرفهای (مانند بانکها، شرکتهای بیمه یا صندوقهای بازنشستگی) میفروشد. این کار معمولا سریعتر و با تشریفات قانونی کمتری انجام میشود.
۴. اوراق قرضه و ابزارهای بدهی
دولتها و شرکتها علاوه بر فروش سهام، میتوانند از طریق انتشار اوراق قرضه نیز تامین مالی کنند.
در بازار اولیه، این اوراق با سررسیدهای مختلف (کوتاهمدت یا بلندمدت) برای اولین بار به خریداران عرضه میشوند. خریدار در واقع پول خود را قرض میدهد تا در آینده اصل پول و سود مشخصی را دریافت کند.
عرضه اولیه سهام (IPO) و روشهای انتشار اوراق در بازار اولیه
عرضه اولیه که به اختصار IPO نامیده میشود، یکی از هیجانانگیزترین رویدادها در بازار سرمایه است. این فرآیند زمانی رخ میدهد که یک شرکت برای نخستین بار، اجازه خرید بخشی از مالکیت خود (سهام) را به عموم مردم میدهد.
طبق تعریف نهادهای نظارتی معتبر جهانی (مانند SEC)، این اولین باری است که سهام یک شرکت به صورت رسمی و ثبت شده در معرض فروش همگانی قرار میگیرد.
انواع روشهای انتشار اوراق در بازار اولیه
ناشران (شرکتها یا دولتها) برای آنکه بتوانند سرمایه جذب کنند، از چهار روش اصلی در بازار اولیه استفاده میکنند:
- عرضه اولیه عمومی (IPO): فروش سهام شرکت برای اولین بار به تمام مردم در بازار بورس.
- حقتقدم و افزایش سرمایه: ارائه سهام جدید به افرادی که در حال حاضر سهامدار شرکت هستند (برای حفظ اولویت آنها در مالکیت).
- عرضه خصوصی: فروش مستقیم اوراق به گروههای خاص و حرفهای، مانند بانکها یا بیمهها، بدون فراخوان عمومی.
- انتشار اوراق بدهی: قرض گرفتن پول از مردم با انتشار اوراقی که سود آنها بر اساس شرایط و نرخهای روز بازار تعیین میشود.
مثال
تصور کنید شرکت «الف» برای ساخت یک کارخانه جدید به بودجه نیاز دارد. این شرکت تصمیم میگیرد وارد بازار اولیه شود:
- شرکت ۱۰ میلیون سهم جدید ایجاد میکند؛
- قیمت هر سهم را ۵۰,۰۰۰ ریال تعیین میکند؛
- در صورتی که تمام این سهام توسط مردم خریداری شود، مبلغ ۵۰۰ میلیارد ریال سرمایه به دست میآید.
نکته:
این ۵۰۰ میلیارد ریال مستقیما به حساب بانکی شرکت «الف» واریز میشود تا صرف خرید تجهیزات و توسعه کارخانه شود.
سوال: چرا قیمت یک سهم عرضه اولیه، از همان روز اول ثابت نمیماند و بلافاصله تغییر میکند؟
پاسخ: زیرا به محض اینکه فرآیند عرضه اولیه تمام شود، آن سهم از بازار اولیه خارج شده و وارد بازار ثانویه (معاملات روزانه بورس) میشود. از آن لحظه به بعد، دیگر شرکت ناشر قیمت را تعیین نمیکند؛ بلکه این قدرت خریداران و فروشندگان و میزان عرضه و تقاضا است که باعث بالا یا پایین رفتن قیمت میشود.
نقش شرکتها و ناشران در بازار اولیه
در بازار اولیه، شرکت یا نهادی که اوراق بهادار را منتشر میکند، «ناشر» نامیده میشود. نقش ناشر در این بازار بسیار حساس و فراتر از یک فروشنده معمولی است؛ زیرا او مسئولیت مستقیم جذب سرمایههای مردم و پاسخگویی به آنها را بر عهده دارد.
۱. شفافسازی اطلاعات و ساختار عرضه
ناشر وظیفه دارد پیش از عرضه، تمام جزئیات مربوط به وضعیت مالی شرکت، پروژههایی که قصد دارد با پول مردم اجرا کند و ساختار دقیق عرضه را شفاف کند.
به بیان دیگر:
ناشر باید اسنادی (مانند امیدنامه) را منتشر کند که در آن تمام ریسکها و فرصتهای سرمایهگذاری به دقت ذکر شده باشد. این شفافیت به سرمایهگذار کمک میکند تا با چشمان باز تصمیم بگیرد و بداند که سرمایهاش قرار است در چه مسیری صرف شود.
۲. ثبت رسمی عرضه و رعایت قوانین نظارتی
در عرضههای عمومی، ناشر موظف است تمام مراحل قانونی را نزد نهادهای ناظر (مانند سازمان بورس) ثبت کند. این ثبت رسمی، به معنای تایید سلامت فرآیند عرضه و نظارت دولت بر آن است.
بیشتر بدانید:
طبق قوانین سختگیرانه نهادهای بینالمللی مانند SEC، هرگونه عرضه عمومی که بدون ثبت رسمی یا بدون داشتن معافیتهای قانونی انجام شود، غیرقانونی تلقی میگردد. این قوانین برای جلوگیری از کلاهبرداری و محافظت از داراییهای سرمایهگذاران خرد وضع شدهاند.
مزایای سرمایهگذاری در بازار اولیه برای سرمایهگذاران و کسب و کارها
بازار اولیه مانند یک پل ارتباطی است که نیاز شرکتها به سرمایه را به تمایل مردم برای سرمایهگذاری متصل میکند. این بازار برای هر دو طرف معامله مزایای استراتژیک دارد.
۱. مزایا برای کسبوکارها (ناشران)
شرکتها از طریق بازار اولیه میتوانند موتور محرک رشد خود را روشن کنند:
- جذب مستقیم سرمایه: بزرگترین مزیت این است که پول جمعآوری شده مستقیما به حساب شرکت واریز میشود. این نقدینگی میتواند صرف خرید ماشینآلات، تحقیق و توسعه یا پرداخت بدهیها شود.
- تبدیل ارزش به نقدینگی: شرکتها با عرضه سهام، بخشی از ارزش غیرنقدی خود (اعتبار و داراییها) را به منابع مالی نقد تبدیل میکنند تا بتوانند پروژههای بزرگ و جدید را بدون نیاز به وامهای سنگین بانکی اجرا کنند.
۲. مزایا برای سرمایهگذاران
سرمایهگذاران نیز از فرصتهای ویژهای در این بازار بهرهمند میشوند:
- خرید به قیمت پایه: سرمایهگذاران به «اولین قیمتگذاری» دسترسی دارند. معمولا قیمت در عرضه اولیه به گونهای تعیین میشود که برای خریداران جذاب باشد و پتانسیل رشد در بازار ثانویه را داشته باشد.
مشارکت در مراحل اولیه رشد: شما این شانس را دارید که از همان ابتدای مسیر عمومی شدن یک شرکت، شریک آن شوید. اگر شرکتی با آینده درخشان انتخاب کنید، بیشترین سود نصیب کسانی میشود که در همان بازار اولیه وارد شدهاند.
نکته مهم
در بورس، تحلیلگران از روی رفتار گذشته قیمت، آینده را پیشبینی میکنند؛ اما در عرضه اولیه، نموداری وجود ندارد که به آن استناد کنید. شما باید تنها بر اساس صورتهای مالی و پتانسیلهای آینده شرکت تصمیم بگیرید که این کار نیازمند دقت و تحلیل بنیادی قویتری است.
بازار ثانویه چیست و چگونه عمل میکند؟
بازار ثانویه همانجایی است که اکثر مردم آن را به نام «بورس» میشناسند. در این بازار، اوراق بهاداری (مانند سهام) که قبلا در بازار اولیه منتشر شدهاند، بین مردم خرید و فروش میشوند.
- طرفین معامله: در این بازار، شما سهم را از یک سرمایهگذار دیگر میخرید و به یک سرمایهگذار دیگر میفروشید؛ بنابراین شرکت صادرکننده سهم، در این معامله دخالتی ندارد.
- مسیر پول: نکته بسیار مهم این است که پولی که شما بابت خرید سهم میپردازید، به جیب فروشنده (سرمایهگذار دیگر) میرود و هیچ مبلغی از این معامله به حساب خود شرکت واریز نمیشود.
انواع بازارهای ثانویه
بازارهای ثانویه بر اساس سطح قوانین، اندازه شرکتها و نحوه انجام معاملات به دستههای مختلفی تقسیم میشوند:
بورس
بورس یک بازار کاملا رسمی، متمرکز و سازمانیافته است که تحت نظارت شدید قرار دارد. تمام سفارشهای خرید و فروش در یک سامانه مرکزی جمعآوری شده و بر اساس قیمت با هم جفت میشوند.
- سازوکار حراج: در بورسها معمولا دو نوع معامله انجام میشود:
- حراج ناپیوسته: مخصوص زمان بازگشایی یا بستن بازار است که قیمت بر اساس تجمع سفارشها در یک لحظه تعیین میشود.
- معاملات پیوسته: معاملاتی که در طول ساعات کاری بازار به صورت لحظهای و مداوم انجام میگیرند.
فرابورس
فرابورس بازاری است که قوانین پذیرش در آن کمی سادهتر از بورس اصلی است. این بازار مخصوص شرکتهای کوچکتر، نوپا یا در حال رشد طراحی شده است که هنوز تمام شرایط سختگیرانه ورود به بورس اصلی را ندارند.
فرابورس به این شرکتها کمک میکند تا به سرمایههای بلندمدت دسترسی پیدا کنند و در عین حال، سرمایهگذاران نیز فرصت مشارکت در پروژههای پرریسک اما پربازده را داشته باشند.
بازارهای خارج از بورس (OTC)
بازار OTC به معاملاتی گفته میشود که مستقیما بین دو طرف و خارج از بسترهای رسمی و سنتی بورس انجام میشود. در این بازار، به جای یک سامانه مرکزی، شبکهای از کارگزاران و معاملهگران نقش واسطه را ایفا میکنند.
بیشتر بدانید:
برخلاف تصور عموم، OTC فقط برای شرکتهای کوچک نیست؛ بسیاری از ابزارهای پیچیده مالی، اوراق بدهی بزرگ و حتی ارزهای خارجی در این بازار غیرمتمرکز معامله میشوند.
نحوه خرید و فروش اوراق در بازار ثانویه
در بازار ثانویه، شما برای معامله داراییها مستقیما با شرکتها طرف نیستید، بلکه از طریق واسطهای به نام «کارگزاری» اقدام میکنید. فرآیند به این صورت است که شما سفارش خود را در سامانه ثبت میکنید و سیستم به طور خودکار آن را با سفارش فرد دیگری که قصد معامله در جهت مخالف شما را دارد، تطبیق میدهد.
مدلهای رایج اجرای معاملات
معاملات در بازار ثانویه معمولا به دو روش اصلی مدیریت میشوند:- مدل حراج (Auction Market): در این روش، خریداران و فروشندگان به طور همزمان قیمتهای پیشنهادی خود را اعلام میکنند و معامله در قیمتی که هر دو طرف بر سر آن توافق دارند، انجام میشود (مانند بورسهای بزرگ دنیا).
- مدل بازارساز (Dealer Market): در این مدل، نهادهایی به نام بازارساز همیشه آماده خرید و فروش هستند. آنها قیمتی را برای خرید و قیمتی را برای فروش اعلام میکنند تا مطمئن شوند همیشه راهی برای معامله وجود دارد.
اهمیت نقدینگی و نقش بازار ثانویه در تعیین قیمتها
یکی از اصلیترین وظایف بازار ثانویه، ایجاد نقدینگی است. نقدینگی به این معناست که شما بتوانید هر زمان که اراده کردید، دارایی خود را سریع و با کمترین هزینه به پول نقد تبدیل کنید. بدون بازار ثانویه، شما پس از خرید یک سهم، ممکن بود ماهها برای پیدا کردن یک خریدار معطل بمانید.کشف قیمت چیست؟
بازار ثانویه مانند یک ترازوی دقیق عمل میکند. قیمتها در این بازار لحظه به لحظه و بر اساس میزان عرضه و تقاضا تغییر میکنند. این فرآیند باعث کشف قیمت میشود؛ یعنی ارزش واقعی یک دارایی در هر لحظه، بر اساس خرد جمعی تمام معاملهگران مشخص میگردد. سوال: چرا وجود نقدینگی در بازار ثانویه، حتی برای کسانی که در بازار اولیه (عرضههای اولیه) شرکت میکنند هم مهم است؟ پاسخ: زیرا هیچ سرمایهگذاری دوست ندارد پول خود را در جایی سرمایهگذاری کند که راه خروجی ندارد. وقتی بازار ثانویه پر رونق و نقدشونده باشد، سرمایهگذاران با اطمینان بیشتری در عرضههای اولیه شرکت میکنند. این موضوع باعث میشود شرکتها (ناشران) نیز بتوانند با هزینه کمتر و سرعت بیشتر، سرمایه مورد نیاز خود را جذب کنند.مزایای بازار ثانویه برای سرمایهگذاران و اقتصاد کلان
بازار ثانویه (بورس روزانه) علاوه بر ایجاد فرصت سودآوری، نقش بسیار مهمی در ثبات مالی افراد و رشد اقتصادی کل کشور ایفا میکند.۱. مزایا برای سرمایهگذاران
سرمایهگذاران در بازار ثانویه از دو امتیاز کلیدی برخوردار هستند:- امکان مدیریت ریسک و خروج سریع: بزرگترین مزیت این بازار، قدرت نقدشوندگی آن است. اگر سرمایهگذار احساس کند ریسک یک سهم افزایش یافته یا به پول خود نیاز فوری داشته باشد، میتواند در سریعترین زمان ممکن دارایی خود را بفروشد و از معامله خارج شود. این موضوع باعث میشود سرمایه افراد برای مدت طولانی قفل نشود.
- شفافیت قیمت و رقابت عادلانه: در بازار ثانویه، قیمتها بر اساس رقابت میان هزاران خریدار و فروشنده تعیین میشود. هیچکس نمیتواند خودسرانه قیمتی را تحمیل کند؛ بنابراین شما همیشه دارایی خود را به منصفانهترین قیمت بازار معامله میکنید.
۲. مزایا برای اقتصاد کلان
بازار ثانویه موتور محرک سلامت اقتصادی یک کشور است:- تخصیص بهینه سرمایه: در این بازار، قیمتها به سرعت به اخبار و اطلاعات واکنش نشان میدهند. وقتی قیمت شرکتهای خوب بالا میرود و شرکتهای ضعیف افت میکنند، سرمایهها به طور خودکار به سمت بخشهای کارآمد و سودده اقتصاد هدایت میشوند. این کار باعث میشود منابع کشور در جای درست صرف شود.
- تقویت اعتماد به بازار سرمایه: وقتی مردم میبینند که یک سازوکار روشن برای کشف قیمت وجود دارد و هر زمان که بخواهند میتوانند معامله کنند، اعتماد آنها به کل سیستم مالی بیشتر میشود. این اعتماد باعث میشود سرمایههای راکد مردم به سمت چرخه تولید و بازار سرمایه حرکت کند.
تفاوت بازار اولیه و بازار ثانویه
برای درک بهتر ساختار بورس، باید بدانیم که اوراق بهادار در دو مرحله متفاوت معامله میشوند. در ادامه، این دو بازار را از چهار منظر کلیدی با هم مقایسه میکنیم:
تفاوت ماهیت معاملات در بازار اولیه و ثانویه
- بازار اولیه: این بازار محل تولد اوراق بهادار است. در اینجا، سهم یا اوراق برای اولین بار ایجاد شده و به خریداران فروخته میشود.
- بازار ثانویه: این بازار محل دست به دست شدن است. اوراقی که قبلا در بازار اولیه فروخته شدهاند، در اینجا بین سرمایهگذاران خرید و فروش مجدد میشوند.
نقش سرمایهگذاران و ناشران در بازار اولیه و ثانویه
- در بازار اولیه: شرکت یا دولت (ناشر) طرف مستقیم معامله است. شما پول را به خود شرکت میدهید و در قبال آن سهم دریافت میکنید.
- در بازار ثانویه: شرکت ناشر هیچ دخالتی در معاملات روزانه ندارد. شما سهم را از یک شخص دیگر میخرید و شرکت تنها نظارهگر تغییر مالکیت سهم است.
تفاوت نقدینگی و قابلیت معامله اوراق بهادار در بازار اولیه و ثانویه
- بازار اولیه: هدف این بازار جذب سرمایه برای پروژههای بلندمدت است. در این مرحله، امکان خروج سریع و نقد کردن فوری دارایی وجود ندارد.
- بازار ثانویه: تخصص اصلی این بازار، ایجاد نقدینگی است. به دلیل حضور هزاران معاملهگر، شما میتوانید در هر لحظه دارایی خود را به پول نقد تبدیل کنید.
تاثیر بازار اولیه و ثانویه بر قیمت و ارزش داراییها
- در بازار اولیه: قیمتگذاری معمولا توسط کارشناسان و طبق فرآیندهای رسمی عرضه (مانند ثبت دفتری) تعیین میشود و تا پایان عرضه ثابت میماند.
- در بازار ثانویه: قیمتگذاری هیچ حد و مرزی ندارد و تنها بر اساس جنگ میان عرضه و تقاضا و اخبار لحظهای، دائما در حال نوسان است.
مقایسه بازار اولیه و ثانویه در یک نگاه
این جدول به شما کمک میکند تا در چند ثانیه، تفاوتهای عملیاتی این دو بازار را متوجه شوید:
| معیار مقایسه | بازار اولیه | بازار ثانویه |
|---|---|---|
| نوع عرضه | انتشار اوراق جدید برای نخستین بار | معامله اوراق موجود و قدیمی |
| دریافتکننده وجه | مستقیم به حساب ناشر (شرکت/دولت) میرود | به حساب سرمایهگذار فروشنده میرود |
| نحوه قیمتگذاری | طبق سازوکار رسمی و کارشناسی عرضه | بر اساس میزان عرضه و تقاضای لحظهای |
| هدف اصلی | تامین سرمایه برای رشد شرکتها | ایجاد نقدشوندگی و کشف ارزش واقعی |
معاملات فعال در بازار ثانویه و تاثیر آن بر قیمت سهام
میزان فعالیت معاملهگران در بازار ثانویه، مستقیما بر کیفیت و منصفانه بودن قیمتها اثر میگذارد. هرچه یک سهم فعالتر معامله شود، بازار آن سهم از سلامت بالاتری برخوردار است.
تاثیر نقدینگی بر فاصله قیمت خرید و فروش
در بازارهایی که معاملات به صورت فعال و پرحجم انجام میشود، فاصله میان قیمت پیشنهادی خریدار و قیمت پیشنهادی فروشنده (که به آن اسپرد میگویند) بسیار کم میشود.
توضیح بیشتر:
وقتی رقابت زیاد باشد، خریداران قیمتهای بالاتر و فروشندگان قیمتهای پایینتری ارائه میدهند تا زودتر معامله کنند. این نزدیکی قیمتها باعث میشود سرمایهگذاران با کمترین هزینه و در منصفانهترین حالت ممکن خرید و فروش کنند. در واقع، نقدینگی بالا مانع از پرت بودن قیمتها میشود.
نقش حراجهای آغازین و پایانی در کشف قیمت
در بسیاری از بورسهای بزرگ جهان، تمام معاملات به صورت پیوسته انجام نمیشوند. بخش مهمی از فرآیند تعیین قیمت در زمان بازگشایی (شروع بازار) و زمان بسته شدن (پایان بازار) از طریق سازوکاری به نام حراج ناپیوسته (Call Auction) صورت میگیرد.
به بیان دیگر:
در این روش، برای مدتی (مثلا ۱۵ دقیقه قبل از شروع معاملات) سفارشها فقط ثبت میشوند اما معاملهای انجام نمیشود. سپس سامانه، تمام این سفارشها را با هم مقایسه کرده و یک قیمت واحد را که بیشترین حجم معامله در آن امکانپذیر است، پیدا میکند.
چرا این موضوع مهم است؟
نهادهای معتبری مانند بورس آلمان (Deutsche Börse) معتقدند که این حراجها باعث تمرکز نقدینگی میشوند. یعنی به جای اینکه معاملهگران پراکنده باشند، همگی در یک لحظه با هم روبرو میشوند تا دقیقترین و واقعیترین قیمت برای سهم کشف شود.
نتیجهگیری
اگر بخواهیم کل فرآیند بازار سرمایه را در یک قاب کوچک ببینیم، باید به یاد داشته باشیم که بورس بدون وجود هر یک از این دو بازار ناقص است:
- بازار اولیه که موتور رشد اقتصاد است.
- بازار ثانویه که قلب تپنده معاملات روزانه است.
بازار اولیه به شرکتها حیات میبخشد و بازار ثانویه به سرمایه شما حرکت میدهد. یک سرمایهگذار موفق کسی است که بداند پول او در بازار اولیه صرف توسعه میشود و در بازار ثانویه، از طریق نقدشوندگی و شفافیت قیمت، امنیت پیدا میکند.
